حکومت با موترهای«یک کلی» چه میکند؟

ده‌ها هزار مو‌تر فرمان راسته‌ی فاقد اسناد قانونی که در شهرهای افغانستان به نام موترهای «یک کلی» مشهور ‌اند، در سال‌های اخیر وارد کشور شده‌اند. تا یک‌سال پیش، بیشتر این موترها توسط کارمندان حکومتی، افراد زورمند و یا مخالفان دولت مورد استفاده قرار می‌گرفت، اما در یک سال اخیر استفاده از این وسایط در میان شهروندان عادی نیز عمومیت یافته است.

این معضل، افغانستان را به تنها کشوری بدل کرده که در آن هم موترهایی با فرمان راست و هم موترهایی با فرمان چپ را در شهر‌ها و جاده‌هایش می‌توان دید. این در حالی است که بر اساس قوانین ترافیکی کشور، تردد موترهای دارای فرمان راست غیر قانونی است.

حکومت افغانستان حتا پس از فیصله شورای وزیران مبنی بر توقف ورود این وسایط به خاک افغانستان، نتوانسته است از ورود بی‌رویه این موترها جلوگیری کند، حکومت حالا با افزایش ناامنی‌هایی که گاهی با استفاده از همین موترها انجام می‌پذیرد نگران شده و تلاش می‌کند که یا این وسایط را جمع‌آوری کند یا دست‌ کم برای آنان راه حل قانونی‌ای جست‌وجو نماید. اما حکومت هر بار در جمع‌آوری این وسایط ناکام مانده است. شهروندان افغانستان اکنون میلیون‌‎ها دالر از سرمایه خود را صرف خریداری موترهای فاقد اسناد قانونی کرده‌اند.

این موترها که بر خلاف قوانین ترافیکی افغانستان دارای «فرمان راسته» ‌اند، از زمان حکومت طالبان تا اکنون وارد افغانستان می‌شوند. در سال‌های نخست، حکومت به شمار زیادی از موترهای بی اسناد، اسناد رسمی صادر کرد اما از سال ۱۳۸۴ صدور اسناد قانونی برای این موترها منع شد. هر چند با منع صدور اسناد قانونی برای موترهای اشترنگ راسته، ورود آنان از مرزهای کشور به شدت کاهش یافت، اما از سال ۱۳۸۸ واردات بی‌رویه این موترها دوباره افزایش یافت. در سال ۱۳۹۱ حکومت برای شش هزار عراده از این موترها پلیت موقت پنج‌ساله توزیع کرد و در ماه ثور سال جاری خورشیدی مهلت چلش این پلیت‌های موقت به پایان رسید. اما هیچ یک از این قوانین، مانع ورود بی‌رویه موترهای اشترنگ راسته یا یک کلید به افغانستان نشد.

این موترها از این جهت به «موترهای یک کلید» شهرت دارند که به جز یک عدد کلید، هیچ اسناد گمرکی و غیر گمرکی ندارند. هیچ آمار دقیقی نیز از شمار این موترها در افغانستان موجود نیست.

مشکلاتی که موترهای «فرمان راسته» خلق کرده است

افزایش موترهای «فرمان راسته و یا یک کلی» مشکلات فراوانی برای حکومت و شهروندان افغانستان خلق کرده است. به گفته مسوولان ترافیکی در افغانستان، بسیاری از حوادث ترافیکی در جاده‌ها، توسط همین موترها خلق شده، زیرا حین سبقت گرفتن، ساحه دید راننده‌گان این وسایط بر خلاف استندرد جاده‌ها در افغانستان است. این حوادث منجر به کشته‌ شدن صدها تن در سال‌های اخیر در افغانستان شده است.

نبود اسناد قانونی برای این وسایط باعث شده تا مخالفان دولت در حملات انتحاری و انفجاری، بارها از همین وسایط به سود خود استفاده کنند. قیمت پایین و استحکام این وسایط به ویژه در مناطق روستایی باعث شده تا مخالفان دولت افغانستان هزاران عراده از این موترها را در مناطق ناامن کشور خریداری و به سود جنگ در برابر حکومت افغانستان استفاده کنند.

سومین چالشی که موترهای یک کلید در افغانستان خلق کرده است، تأثیر مستقیم گشت‌وگذار این موترها، بر بازار خرید و فروش موترهای رسمی و قانونی در افغانستان است. نبود اراده جدی توسط حکومت برای جمع‌آوری این موترها باعث شده تا قیمت موترهایی که به صورت قانونی در شهر‌ها نمبر پلیت اخذ کرده‌اند، به شدت کاهش یابد و بازار خرید و فروش این موترها کساد شود.

حکومت افغانستان به‌ویژه وزارت داخله بارها فرمان‌هایی را مبنی بر جمع‌آوری هرچه عاجل‌تر این موترها صادر کرده است. اما هر بار با برپایی تظاهرات‌ توسط صاحبان این وسایط دوباره عقب‌نشینی کرده و واحدهای دومی این وزارت در سطح ولایات عملاً در تطبیق این فرماین ناکام مانده‌اند. تا کنون در شهرهای جلال‌آباد، هرات، نیمروز، فراه و کندز موافقان و مخالفان موجودیت موترهای یک کلید دست به اعتراض و یا تظاهرات زده‌اند.

اختلاف بر سر جمع‌آوری موترهای فرمان راسته در هرات

هرات، در غرب کشور با دو بندری که دارد از قدیم به عنوان مرکز اصلی خرید و فروش مو‌تر در افغانستان مشهور است. در چند ماه گذشته بارها موافقان و مخالفان موترهای یک کلید که در هرات به موترهای «ویشکی» معروف است دست به تظاهرات زده‌اند، موافقان موجودیت موترهای ویشی، کسانی‌ اند که سرمایه‌های خود را صرف خریداری این موترها کرده‌اند و مخالفان موجودیت این وسایط کسانی که می‌گویند موترهای فاقد اسناد قانونی منجر به پایین آمدن نرخ و در عین حال اعتبار موترهای دارای اسناد شده است.

وزارت داخله افغانستان دست‌ کم سه- چهار بار، با ارسال مکاتیب رسمی به هرات، خواستار جمع‌آوری این وسایط از سطح شهر شده است، اما شورای ولایتی هرات، دارنده‌گان موترهای ویشی و شهروندان هر بار صدای اعتراض‌شان بلند شده که چرا با وجود پراکنده‌گی این موترها در همه‌جای افغانستان، حکومت تلاش دارد که این موترها از هرات جمع‌آوری شود.

معترضان همواره گفته‌اند که حکومت افغانستان تلاش می‌کند تا قوانین، تنها در هرات تطبیق شود. به گفته معترضان، اگر حکومت مخالف موجودیت موترهای یک کلید در افغانستان است، باید علاوه بر هرات، این موترها از همه‌جای افغانستان جمع شود. به گفته‌ی معترضان، در ولایت‌های دیگر افغانستان، موترهای فاقد اسناد و اشترنگ راسته به وفور در حال گردش هستند و مردم هرات زمانی حاضر به پرزه‌کردن این وسایط خواهند بود که این قانون به صورت یک‌سان در سرتاسر کشور تطبیق شود.

این موضوع در هرات آن‌قدر بالا گرفت که در دست‌ کم یک هفته ۲ بار در این شهر تظاهرات برگزار شد و از جهتی دیگر والی و مسوولان شورای ولایتی هرات در این مورد با هم به گفت‌وگو نشستند. والی هرات می‌گوید که جمع‌آوری موترهای یک کلید در راستای تأمین امنیت بسیار موثر است. اما به گفته آقای رحیمی، پیشنهاد شورای ولایتی هرات مبنی تطبیق قوانین به‌صورت یک‌دست در سرتاسر کشور نیز معقول است.

در همین حال، کامران علی‌زایی، رییس شورای ولایتی هرات، از حکومت می‌‎پرسد که این موترها از کجا آمده است و چرا دولت از ورود بی‌رویه آنان جلوگیری نکرده است. به گفته رییس شورای ولایتی هرات، حالا حکومت از ورود این وسایط جلوگیری نکرده، باید برای آنان راه حل مناسبی نیز پیدا کند.

وحید پیمان