راز ماندگاری

 در مورد صدر نشینی مرحوم زریاب، صحبت‌های جالبی می‌شود و هر شخصی تجربه خود را بیان می‌دارد که همه مهم و با ارزش است. به نظر اینجانب آنچه ایشان را بی‌مانند ساخته است، نخست ذوب شدن ایشان به کار نوشتاری و هنر ادبی بوده است.

نویسنده: امان فصیحی

اختصاص دادن پنجاه سال عمر به یک کار خاص بدون غلطیدن در دامن تمایلات حاکمان و ثروتمندان، مصداق تام و کمال خواستن هنر برای هنر، کار آسانی نیست. اما نتیجه تحمل چنین کار دشوار، تبدیل شدن به یک پیشکسوت و تولید آثار هنری فاخر است. مرحوم زریاب خدمت به زبان و ادبیات را به مثابه حرفه خود برگزیده بود؛ نه پلکانی برای هر چیز دیگری. ویژگی دیگر، پرداختن به مساله مهم و جاویدانی است. ارزش و عمر یک اثر تولیدی تابع موضوع و مساله‌ی است که اثر پیرامون آن تولید می‌شود. بدون شک هر اندازه موضوع و مساله بزرگ و همیشگی باشد به همان اندازه فرد و اثر خلق شده‌، جاویدان و ماندگار می‌شود‌. عکس آن نیز صادق است.

زبان و ادبیات از جمله موضوعاتی است که همزاد و همراه همیشگی انسان است. لذا خادمین و آثار تولید شده در این عرصه نیز ماندگار خواهد بود؛ چون سوژه ماندگار است. کتاب صوربنیانی دورکیم ماندگار می‌شود؛ چون به دین به عنوان یک ضرورت حیات بشری پرداخته است. همچنین مثنوی و اعترافات. علاوه بر آنچه بیان شد، مرحوم زریاب از مسیر پرداختن به موضوعات و مسائل متعدد و متنوع در آثار خود، با ساحت‌های متعدد وجود انسان‌ پیوند برقرار کرده است. هر کسی گمشده خود را در آن می‌یابد.

در نتیجه مقبولیت عمومی پیدا نموده و در نهاد خوانندگان آثار خود رسوخ کرده است. آندسته آثاری که مقبولیت عام نمی‌یابد به این خاطر است که با بعد خاصی از انسان ارتباط برقرار می‌کند. تصویر ویژه از انسان عرضه می‌دارد. به تعبیری موضوعاتی را در وجود انسان برجسته می‌سازد که برای همگان جذاب نیست. مثل آثار فلسفی که فقط به فکر پروش عقل انسان به عنوان جوهر اصیل انسانی است. یا برخی آثار دیگر که صرفا با عواطف و احساسات انسان پیوند می‌خورد. در حالیکه انسان معجونی از عقل، احساسات، عواطف، نیازها، تمایلات و گرایشات است. آثاری ماندگار می‌شود که حاوی چنین خصوصیاتی باشد؛ مانند متون دینی.

کتاب جامعه شناسی را فقط طالبان این رشته می‌خوانند. هکذا فلسفه، حقوق، سیاست و .‌.‌‌. اما قرآن یا تورات را همه‌ی پیروان می‌خوانند چون برای همه سخنی برای گفتن دارد. در پایان پاداش‌های اجتماعی را هم نباید نادیده گرفت. خصوصیات فوق سبب شده بود که مرحوم زریاب از منزلت اجتماعی مناسبی برخوردار گردد. این ویژگی به خودی خود بستر مناسبی را برای کارهای بعدی ایشان فراهم کرده بود. هر اثر هنری که با ذائقه اجتماعی همخوانی نداشته باشد و مشروعیت اجتماعی کسب نکند، فاقد توان فراروی از اینجا و اکنون است. این جامعه است که قضاوت می‌کند کدام اثر باید ماندگار شود و کدام اثر باید به گوشه عزلت انتخاب کند. ویژگی‌های مذکور در هر اثری که یافت شود، ماندگار خواهد شد. مرحوم زریاب یک مثال بارز است.