غرب کابل؛ تخریب و ممنوعیت ساخت‌وساز
کابل — در دامنه کوه قوریغ و در امتداد سرک‌های ششم و سیزدهم کابل، صدای لودرها با زندگی هزاران خانواده‌ای درهم آمیخته که سال‌ها در این بخش از پایتخت خانه ساخته‌اند. بر پایه گفت‌وگو با ساکنان، منابع محلی و ارقامی که در اختیار این گزارش قرار گرفته، پروژه‌های گسترش جاده‌ها در غرب کابل به تخریب گسترده ساختمان‌های مسکونی و تجاری انجامیده و هزاران خانواده را بی‌خانمان کرده است. ساکنان می‌گویند تخریب‌ها بدون اطلاع قبلی، در برخی موارد شبانه و بدون فراهم‌کردن سرپناه جایگزین انجام شده است.
این گزارش تلاش می‌کند تصویری مستند از ابعاد تخریب، شمار خانواده‌های آواره، محدودیت‌های ساخت‌وساز و آنچه ساکنان و فعالان مدنی «تبعیض سیستماتیک علیه جامعه شیعه و هزاره» می‌نامند، ارائه دهد.
آمار تخریب به تفکیک مسیرها
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده توسط ساکنان و منابع محلی، شمار ساختمان‌های تخریب‌شده در مسیرهای مشخص به شرح زیر است:
۱. سرک بیست‌متره عرفانی: ۱۷۰ ساختمان
۲. سرک حمام جنرال حیدر: ۱,۵۰۰ ساختمان
۳. سرک نقاش (از کمپنی تا برچی): ۳۲۰ ساختمان
۴. مهتاب قلعه تا شهرک امید سبز: ۴۰۰ ساختمان
۵. سرک عقب حوزه شش تا قلعه بختیار: ۳۹۰ ساختمان
۶. دهبوری تا جای رئیس: ۴۳۹ ساختمان
۷. بیش از ۱۰۰ ساختمان دیگر در مسیرهای فرعی و کوچه‌ها
جمع ارقام صریح این فهرست به ۳,۳۱۹ ساختمان می‌رسد؛ اما منبع محلی رقم ۳,۶۳۹ ساختمان را اعلام کرده است. ساکنان تأکید می‌کنند با احتساب کوچه‌ها و مسیرهای فرعی، شمار کل ساختمان‌های تخریب‌شده به حدود ۵,۰۰۰ می‌رسد. بیشتر این ساختمان‌ها مسکونی بوده و در آن‌ها خانواده‌هایی زندگی می‌کردند که سال‌ها در آن محل سکونت داشتند.
تخمین تعداد خانواده‌های آواره
با توجه به اینکه در غرب کابل ساختمان‌های سه تا پنج طبقه معمولاً هر طبقه یک یا چند خانواده را در خود جای می‌دهند، می‌توان میانگین ۱.۵ تا ۲.۵ خانواده به ازای هر ساختمان را در نظر گرفت. بر این مبنا:
· حداقل: ۳,۶۳۹ × ۱.۵ = حدود ۵,۵۰۰ خانواده
· میانه: ۳,۶۳۹ × ۲.۵ = حدود ۹,۱۰۰ خانواده
· حداکثر: ۳,۶۳۹ × ۴ = حدود ۱۴,۵۰۰ خانواده
ساکنان محلی می‌گویند که بدون در نظر گرفتن شهرک امید سبز، حدود ۵,۰۰۰ خانواده تا کنون بی‌خانمان شده‌اند. این رقم با تخمین‌های مبتنی بر ساختمان‌ها همخوانی دارد و نشان می‌دهد که آمار واقعی می‌تواند حتی بیشتر باشد.
شهرک امید سبز
شهرک امید سبز (معروف به شهرک حاجی نبی) در دامنه کوه قوریغ، در محدوده نواحی ششم و سیزدهم کابل واقع شده است. بر اساس برآوردها، حدود ۱۱,۵۰۰ خانواده معادل نزدیک به ۸۰ هزار نفر در این شهرک سکونت دارند. برخی منابع از سکونت بیش از ۲۰ هزار خانواده در سال‌های گذشته خبر داده‌اند.
مقامات وزارت عدلیه، این شهرک را «امارتی» اعلام کرده و دستور تخلیه کامل منازل مسکونی و دکان‌ها را صادر نموده‌اند. به ساکنان هشدار داده شده که تا موعد مقرر اماکن خود را ترک کنند. ساکنان می‌گویند که بیش از بیست سال در این محل زندگی کرده و سرمایه خود را صرف خرید زمین و ساخت خانه کرده‌اند. اکنون با خطر بی‌خانگی کامل مواجه‌اند و هیچ سرپناه جایگزینی برای آنان در نظر گرفته نشده است.
غرب کابل؛ تخریب و ممنوعیت ساخت‌وساز
با احتساب خانواده‌های آواره‌شده در مسیرهای هفت‌گانه (حدود ۵,۰۰۰ خانواده) و خانواده‌های ساکن شهرک امید سبز (حدود ۱۱,۵۰۰ خانواده)، مجموع کل خانواده‌های آواره‌شده به بیش از ۱۶,۵۰۰ خانواده می‌رسد. این رقم با احتساب کوچه‌ها و مسیرهای فرعی می‌تواند به ۲۰,۰۰۰ خانواده یا بیشتر نیز برسد.
تغییر مسیر سرک‌ها
ساکنان محلی می‌گویند که نقشه اصلی این سرک‌ها از دوره داوود خان به جا مانده و مسیر آن از روی زمین‌های خالی یا ساختمان‌های کوتاه عبور می‌کرد. اما در اجرای فعلی، مسیر سرک‌ها از میان مناطق مسکونی متراکم و ساختمان‌های بلند عبور داده شده است. به گفته آنان، با جابه‌جایی حدود ۱۰۰ متر در نقشه، می‌شد از تخریب صدها ساختمان جلوگیری کرد. آنان تأکید می‌کنند که این کار عمدی و بر خلاف اصول شهرسازی و استانداردهای معمول است.
ممنوعیت ساخت‌وساز و تبعیض سیستماتیک علیه شیعه و هزاره
در دوره حاکمیت طالبان، «ممنوعیت ساخت‌وساز» در مناطق شیعه‌نشین و هزاره‌نشین به ابزاری برای تبعیض سیستماتیک و تعصب مذهبی-قومی تبدیل شده است؛ ابزاری که از طریق آن حقوق مالکیتی آنان محدود می‌شود، فضای زندگی‌شان تحت فشار قرار می‌گیرد و ترکیب جمعیتی این مناطق تغییر می‌کند. این روش، هرچند کمتر خشونت‌آمیز از کوچ اجباری مستقیم به نظر می‌رسد، اما عمدی و به همان اندازه ویرانگر است.
مقامات طالبان غالباً با عناوینی مانند «توسعه شهری»، «تعریض سرک» یا «جلوگیری از غصب زمین» در مناطق شیعه‌نشین و هزاره‌نشین غرب کابل (مانند ناحیه ششم و سیزدهم) ممنوعیت ساخت‌وساز اعمال می‌کنند. وزارت عدلیه طالبان دستوری صادر کرده که هرگونه ساخت‌وساز، خرید یا فروش در شهرک امید سبز را تا صدور حکم نهایی محکمه متوقف می‌کند. به‌همین‌سان، شهرداری در منطقه عمدتاً هزاره‌نشین «قلعه قاضی» در ناحیه سیزدهم نیز دستور توقف همه فعالیت‌های خرید، فروش و ساخت‌وساز را صادر کرده است. محکمه اختصاصی طالبان زمین شهرک امید سبز را با مساحت حدود ۳۰۱ هکتار «اموال دولتی» اعلام کرده و به ساکنان دستور تخلیه داده است. در این شهرک بیش از ۴,۰۰۰ خانواده زندگی می‌کنند که بیشتر آنان از اعضای جامعه هزاره و شیعه هستند.
این ممنوعیت‌ها به‌صورت یکسان اعمال نمی‌شود، بلکه به‌طور عمدی و نامتناسب بر جامعه هزاره و شیعه متمرکز است. تحلیل تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که در فاصله سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، از مجموع ۱.۵ میلیون متر مربع زمین پاکسازی‌شده در کابل، ناحیه سیزدهم (دشت برچی) که عمدتاً هزاره‌نشین است، بیشترین آسیب را به اماکن مسکونی دیده است. از شش منطقه‌ای که بیشترین آسیب را دیده‌اند، سه منطقه هزاره‌نشین بوده‌اند.
با ممنوع شدن خرید و فروش، ساکنان نمی‌توانند به‌طور قانونی دارایی خود را انتقال دهند و نمی‌توانند در شرایط دشوار اقتصادی خانه یا زمین خود را بفروشند. برای بسیاری از خانواده‌ها، ملک بزرگ‌ترین دارایی اقتصادی آنان است و این محدودیت‌ها می‌تواند خسارت اقتصادی سنگینی وارد کند. ممنوعیت‌ها تنها به اماکن مسکونی محدود نیست، بلکه نهادهای فرهنگی و مذهبی را نیز در بر می‌گیرد. برای نمونه، طالبان مجموعه «خاتم‌الانبیا» در غرب کابل را تعطیل کرده و ادعا کرده‌اند که زمین آن متعلق به دولت است.
اقدامات عمدی و خلاف رفاه مردم
آنچه در غرب کابل رخ می‌دهد، عمدی و خلاف رفاه و آسایش مردم است. طالبان ادعا می‌کنند که برای توسعه و آبادانی شهر کار می‌کنند، اما اقدامات آنان در عمل به آوارگی، فقر، بی‌خانگی و فشار روانی بر هزاران خانواده انجامیده است. تخریب خانه‌ها بدون اطلاع قبلی، تغییر مسیر سرک‌ها به سمت ساختمان‌های بلند، ممنوعیت ساخت‌وساز، و «امارتی» اعلام کردن شهرک‌های شیعه‌نشین، همگی نشان‌دهنده نیت عمدی برای آسیب به این جامعه است. این اقدامات نه تنها رفاه مردم را تأمین نمی‌کند، بلکه آن را از آنان سلب می‌کند.
بحران مسکن
تخریب گسترده خانه‌ها همراه با ممنوعیت ساخت‌وساز و افزایش سرسام‌آور اجاره‌بها، بحران مسکن را در کابل تشدید کرده است. با تخریب گسترده خانه‌ها و ممنوعیت ساخت‌وساز، اجاره‌بها به شدت افزایش یافته و پیدا کردن خانه برای خانواده‌های آواره تقریباً غیرممکن شده است. بسیاری از آنان ناچار به زندگی در شرایط نامناسب یا مهاجرت اجباری به سایر مناطق شده‌اند. این وضعیت فشار اقتصادی و روانی سنگینی بر مردم وارد کرده است.
روایت ساکنان
ساکنان مناطق آسیب‌دیده می‌گویند که تخریب خانه‌ها بدون اطلاع قبلی و در برخی موارد شبانه انجام شده است. آنان ادعا می‌کنند که نیروهای حاضر در ساحه، آنان را مجبور به ترک خانه‌ها کرده و سپس اقدام به تخریب نموده‌اند. یکی از ساکنان پل‌خشک دشت‌برچی می‌گوید: «خانه‌ام چهار طبقه بود. تمام عمرم را برای ساختن سرپناه کار کردم و تمام تلاشم یک‌شبه به خاک تبدیل شد. همه این مردم الان بی‌خانمان هستند». یکی دیگر از ساکنان می‌گوید: «زنان، کودکان و مردان سالخورده التماس می‌کردند که تا یافتن سرپناه، تخریب را متوقف کنند، اما آن‌ها گوش ندادند».
نتیجه‌گیری
داده‌های موجود نشان می‌دهد که تخریب‌ها در غرب کابل ابعاد وسیعی داشته و به آوارگی هزاران خانواده انجامیده است. تمرکز تخریب‌ها در نواحی ششم و سیزدهم، تغییر مسیر سرک‌ها به سمت ساختمان‌های بلند، تخریب بدون اطلاع قبلی، دستور تخلیه اجباری شهرک امید سبز، و ممنوعیت ساخت‌وساز در مناطق شیعه‌نشین و هزاره‌نشین، همگی نشان‌دهنده تبعیض سیستماتیک، تعصب مذهبی-قومی و اقدامات عمدی خلاف رفاه مردم است. مجموع خانواده‌های آواره‌شده از مسیرهای هفت‌گانه به‌علاوه شهرک امید سبز، به بیش از ۱۶,۵۰۰ خانواده می‌رسد که با احتساب آمار اعلامی ساکنان بدون شهرک امید سبز، این رقم می‌تواند به ۲۰,۰۰۰ خانواده نیز برسد. ادامه این روند می‌تواند به بحران انسانی گسترده‌تر و جبران‌ناپذیر منجر شود.
