موانع آغاز مذاکرات بینالافغانی چیست؟
هرچند برخیها احتمال میدهند که ممکن است در یکی-دو هفتهی آینده مذاکرات بینالافغانی آغاز شود، اما کارشناسان این احتمال را ضعیف میدانند و باور دارند که تاکنون شرایط و طرفها برای آغاز مذاکرات آماده نشده و موانعی سر راه آغاز مذاکرات بینالافغانی وجود دار و این موانع باعث خواهد شد که آغاز مذاکرات با تأخیر طولانیمدت روبهرو شود.
از تاریخ ۲۰ حوت ۱۳۹۸ که براساس موافقتنامه صلح امریکا و طالبان باید مذاکرات بینالافغانی آغاز میشد، حدود چهار ماه میگذرد، اما افزون بر اینکه مذاکرات آغاز نشد، در روزهای اخیر نگرانیهای مطرح شده که تأخیر بیشتر در آغاز مذاکرات، فرصت را برای تخریبکنندگان صلح فراهم میکند و ممکن است روند فعلی مختل شود. همچنان در طول این چهار ماه هرازگاهی صحبت از احتمال آغاز مذاکرات بینالافغانی میشود، اما تاکنون تمامی تاریخهای احتمالی برهم خورده و عملاً معلوم نیست که مذاکرات بینالافغانی چه زمانی آغاز خواهد شد.
هرچند برخیها احتمال میدهند که ممکن است در یکی-دو هفتهی آینده مذاکرات بینالافغانی آغاز شود، اما کارشناسان این احتمال را ضعیف میدانند و باور دارند که تاکنون شرایط و طرفها برای آغاز مذاکرات آماده نشده و موانعی سر راه آغاز مذاکرات بینالافغانی وجود دار و این موانع باعث خواهد شد که آغاز مذاکرات با تأخیر طولانیمدت روبهرو شود.
همچنان نگرانیهایی وجود دارد که با تغییر اولویت جهان در مورد افغانستان، روند فعلی صلح با شکست یا تأخیر بیش از حد طولانی مواجه شود. آگاهان صلح این دو احتمال را نیز بعید نمیدانند: یکی اینکه طالبان از صلح صرف استفاده ابزاری برای رهایی پنج هزار زندانی خود کنند. دوم اینکه بعد از انتخابات ریاستجمهوری امریکا، اولویت آن کشور در افغانستان تغییر و روند فعلی صلح مختل شود.
اما اسدالله سعادتی، معاون شورای عالی مصالحه ملی میگوید که قرار است تا یک هفتهی دیگر روند تبادله زندانیان باقی مانده از دو طرف تکمیل و ممکن و یک هفته بعدتر دور نخست مذاکرات در قطر آغاز شود. آقای سعادتی میافزاید که مطابق توافق دو طرف، دورهای بعدی مذاکرات در کشورهای مختلف برگزار خواهد شد و روی میزبان بعدی و تسهیلکننده یا تسهیلکنندگان روند صلح در دور اول توافق خواهد شد.
وزارت دولت در امور صلح نیز میگوید که کار جدی برای تکمیل هماهنگیها و نهاییسازی مسایل باقیمانده میان دو طرف جریان دارد و با ختم این هماهنگیها تاریخ و محل دقیق مذاکرات تعیین خواهد شد. به گفتهی این وزارت، به احتمال قوی دور اول مذاکرات در قطر برگزار میشود.
موانع چیست؟
هرچند معاون شورای عالی مصالحه ملی و وزارت دولت در امور صلح میگویند که سر راه آغاز مذاکرات بینالافغانی کدام مانع خاصی بهویژه از جانب دولت افغانستان وجود ندارد، اما کارشناسان میگویند که موانع جدی سر راه شروع مذاکرات بینالافغانی وجود دارد.
اخیراً ستیفانو پونتیکورو، نمایندهی غیرنظامی سازمان پیمان اتلانتیک شمالی (ناتو) در افغانستان گفت که حملات و خشونت گروه طالبان مانعی در برابر آغاز مذاکرات صلح است و باید پایان داده شود. همچنان رییسجمهوری غنی روز دوشنبه در جریان سخنرانیاش در نشست منطقهای زیر نام «تقویت اجماع برای صلح» افغانستان گفت ادامهی خشونت طالبان، اجماع ملی در پیوند به صلح را خدشهدار میسازد.
همچنان طالبان همواره تأکید کرده که تا رهایی کامل پنج هزار زندانی این گروه به میز مذاکره حاضر نخواهند شد و اخیراً حکومت افغانستان اعلام کرد که رهایی کامل نیروهای دولتی عمدهترین اصل روند تبادلهی زندانیان است. ظاهراً مسأله رهایی زندانیان یکی از موانع سر راه آغاز مذاکرات بینالافغانی گفته میشود، اما کارشناسان این موضوع را قابل حل میدانند و باور دارند که موانع جدیتر از آن سر راه آغاز مذاکرات وجود دارد.
عزیز رفیعی، رییس مجتمع جامعه مدنی افغانستان میگوید که بزرگترین علت به تعویقافتادن مذاکرات بینالافغانی سردرگمی در استراتژیهای صلح افغانستان است. به باور آقای رفیعی، صلح افغانستان به چهار استراتژی (داخلی، منطقهای، فرامنطقهای و بینالمللی) نیاز دارد و این استراتژیها باید مشخص شود.
آقای رفیعی میافزاید که در سطح بینالمللی، امریکا و قدرتهای بزرگ به یک توافق رسیده و یک استراتژی واحد را برای صلح افغانستان پیگیری میکند، اما در داخل افغانستان نه حکومت افغانستان و نه گروه طالبان استراتژی واحدی برای رسیدن به صلح ندارند. در بحث منطقهای، کشورهای منطقه دارای ارتباط ارگانیک برای قبول صلح افغانستان یا رسیدن افغانستان به صلح نیستند. و همچنان کشورهای فرا منطقه که در افغانستان به جنگ نیابتی میپردازند تا به حال به تفاهم نرسیدهاند که چگونه منافع مشترک خود را در صلح و آینده افغانستان ببیند: «به همین لحاظ است که مذاکرات بینالافغانی به تعویق میافتد و حتا کل روند صلح به تعویق میافتد.»
احمدضیای رفعت، استاد دانشگاه کابل میگوید که سه مسأله است که نشان میدهد میان امریکا و طالبان اختلافها بر سر تطبیق توافقنامه صلح پیش آمده باشد: متهمشدن طالبان به ارتباط با القاعده از سوی امریکا، اظهارات امریکا مبنی بر این که برخی زندانیان و مجرمان طالبان آزاد نخواهند و متهمشدن روسیه به دادن پول برای کشتن سربازان امریکایی در افغانستان. به گفتهی آقای رفعت، این موضوعات میرساند که امریکاییها خوشبین نیستند که طالبان به توافقتنامه دوحه وفادار باشند.
آقای رفعت میافزاید راهبرد امریکا این بود که از طریق توافقنامه صلح و شریککردن طالبان در قدرت سیاسی افغانستان، این گروه را از دامن پاکستان و نفوذ احتمالی برخی از بازیگران رقیب امریکا برون کند. اما معلوم میشود که امریکا هنوز موفق نشده است و اطمینان ندارد که بتواند طالبان را در کنترل خود در بیاورد: «تمام تلاش امریکا این بود که با امتیازدهی به طالبان این گروه را در کنترل خود دربیاورد تا از آنها بتواند بهعنوان اهرم فشار بر برخی از کشورها در منطقه استفاده کند. شاید در حال حاضر امریکا مأیوس است.» به گفتهی آقای رفعت، این موضوعات و مسایل دیگر از عوامل مختلکننده روند صلح افغانستان است.
اقبال خیبر، از اعضای ارشد کاروان صلح هلمند میگوید که عدم حضور دولت افغانستان در توافق امریکا و طالبان، نبود یک کمیته میانجی مشترک از سازمان ملل و مردم افغانستان، نبود اجماع منطقهای و دخالت کشورها از جمله پاکستان از جمله موانع آغاز مذاکرات بینالافغانی است.
آقای خیبر میافزاید که پیش از امضای موافقتنامه امریکا با طالبان، کاروان صلح با زلمی خلیلزاد، حکومت افغانستان و طالبان این نگرانی را شریک کرد، در صورتی که مذاکرات و توافق سهجانبه نباشد، خلایی بهوجود میآید که طالبان و حکومت افغانستان به تنهایی وضعیت پس از توافق را مدیریت کرده نمیتوانند و از همینرو خشونتها به اوج خود رسید: «پیشنهاد ما ایجاد یک کمیته مشترک از سازمان ملل و مردم افغانستان بود تا میان طالبان و حکومت افغانستان میانجیگری کند، اما اکنون چنین میانجی وجود ندارد و مسایل کوچک باعث میشود که گفتوگوهای بینالافغانی آغاز نشود. در صورت نبود میانجی افغانها مسایل خود را حل و فصل کرده نمیتوانند.»
خبیر میافزاید که در مورد صلح افغانستان اجماع منطقهای نیز شکل نگرفته و پاکستان تلاش دارد که بیشترین سهم را از مذاکرات صلح افغانستان ببرد. پاکستان تلاش کرد که در مذاکرات امریکا و طالبان، دولت افغانستان حضور نداشته باشد، همانگونه که در ۲۰۰۱ تلاش کرد در کنفرانس بن گروه طالبان حضور نداشته باشد.
انتخابات امریکا و مسأله صلح افغانستان
دونالد ترمپ در کارزار انتخاباتی خود به شهروندان امریکا وعده داد که نظامیان امریکایی را به خانه برمیگرداند. دولت آقای ترمپ برای تحقق این وعده، مذاکرات فشرده را با طالبان آغاز کرد و فعلا در تلاش که تا پیش از انتخابات ریاستجمهوری امریکا که چند ماه باقی مانده، مسأله صلح افغانستان را به جایی برساند تا زمینهی خروج نیروهای امریکایی از افغانستان فراهم شود.
برخی از کارشناسان به این باورند که امریکا در تلاش به ثمر رساندن صلح افغانستان قبل از برگزاری انتخابات ریاستجمهوری آن کشور است، اما شماری از بازیگران صلح افغانستان از جمله اشرف غنی رییسجمهور در تلاش است تا برگزاری انتخابات امریکا زمان بخرد و پس از آن مذاکراه با طالبان جدی شود. از دید این آگاهان، انتخابات ریاستجمهوری امریکا ممکن است یکی از موانع غیرمستقیم آغاز مذاکرات بینالافغانی باشد.
احمدضیای رفعت میگوید آقای غنی در تلاش است که تا انتخابات ریاست جمهوری امریکا زمان بخرد، چون اگر ترمپ برنده شود، بعد از انتخابات دیگر نیاز ندارد تا اصرار به امتیازدهی به طالبان کند، چون همه کوشش ترمپ این است که پیش از انتخابات به طالبان امتیاز داده و توافق صلح نهایی شود تا از این کارت در انتخابات استفاده کند. اگر دیموکراتها برنده شود، شاید سیاست آشتی با طالبان از ریشه تغییر کند. از سخنان آقای رفعت چنین بر میآید که به هر میزانی که به طالبان امتیاز کمتر در قدرت سیاسی افغانستان داده شود، به نفع آقای غنی است، از همین رو آقای غنی در تلاش است تا مذاکرات بینالافغانی پس از انتخابات امریکا به نتیجه برسد یا حداقل آغاز شود.
آقای رفعت توضیح میدهد که اشرف غنی اگر همچنان پافشاری کند که امتیاز محدودی به طالبان داده شود، تصور نمیشود که مذاکرات بینالافغانی به نتیجه برسد، چون امریکا اگر مطمئن شود که از طریق امتیازدهی به طالبان میتواند این گروه را در کنترل خود دربیاورد، گام بعدی متقاعد کردن حکومت افغانستان برای پذیرش سهم برجسته طالبان در قدرت سیاسی است.
همچنان این استاد دانشگاه میگوید که شاید حامیان طالبان در منطقه اجازه ندهند تا ترمپ از توافق صلح با طالبان کارتی را به دست بیاورد که در کارزار انتخاباتی امریکا استفاده بکند. پاکستان بهعنوان حامی اصلی طالبان مایل است که زمان به دست بیاورد و بازیی را راه بیندازد که در نهایت ترمپ چیزی به دست نیاورد: «پاکستان هم منتظر این است که سرنوشت انتخابات امریکا معلوم شود. اگر جابجایی قدرت در امریکا پیش بیاید پاکستانیها میدانند که [دولت جدید] تا مدت طولانی وقت خود را صرف بازبینی راهبر امریکا خواهد کرد. این مسأله به نفع پاکستان است چون هرقدر جنگ در افغانستان طول بکشد، پاکستان نفع میبرد. بنابراین، در این حکومت افغانستان و حامیان طالبان تلاشهای خواهند کرد که گفتوگوهای بیالافغانی بهزودی به نتیجه نرسد.»
یک منبع آگاه از مذاکرات صلح افغانستان نیز میگوید این احتمال وجود که بعد از انتخابات امریکا، اولویت آن کشور در افغانستان تغییر کند و اگر حمایت و فشار امریکا از پشت صلح افغانستان برداشته شود، کل روند صلح متأثر میشود.
وزارت دولت در امور صلح میگوید که خواست جمهوری اسلامی افغانستان تسریع روند تبادله زندانیان از سوی طالبان و کاهش خشونت است و فعلا روی تکمیل هماهنگیها کار جریان دارد. ناجیه انوری، سخنگوی وزارت این وزارت در صحبت با اطلاعات روز میگوید که دولت افغانستان با تمام تلاش سعی میکند تا روند صلح را طوری مدیریت کند که این روند تسریع یافته و به موفقیت بینجامد تا در نتیجهی آن مردم افغانستان در یک فضای امن و آرام زندگی کند.
شرایط و طرفها برای رفتن به میز مذاکره آمادهاند؟
معاون شورای عالی مصالحه ملی و وزارت دولت در امور صلح میگویند که کدام مانعی خاصی از جانب حکومت افغانستان سر راه آغاز مذاکرات بینالافغانی وجود ندارد. اسدالله سعادنی میگوید که دولت افغانستان و شورای عالی مصالحه برای آغاز مذاکرات آمادگی کامل دارد.
عزیز رفیعی به این باور است که تاکنون هیچ یک از طرفها برای رفتن به میز مذاکره آماده نیستند و مذاکرات بینالافغانی در شرایط فعلی اگر آغاز و برگزار نیز شود، یک نشست نمایشی خواهد بود. چون به گفتهی او، برای محتوای مذاکرات هیچ تدارکی دیده نشده، هیأت مذاکرهکننده دولت افغانستان نمیداند طرحهایشان چیست و با چه طرحی سر میز مذاکره حاضر شوند. او معتقد است که روند صلح افغانستان ممکن است تا یک دهه دیگر طولانی شود.
اقبال خیبر میگوید که در حال حاضر طرفها و شرایط برای آغاز مذاکرات بینالافغانی آماده نشده و در دو طرف مشکلاتی وجود دارد. به گفتهی خیبر، در طرف طالبان اعضای دفتر سیاسی این گروه در قطر یک خواست و یک دیدگاه دارند، اما فرماندهان و جنگجویان طالبان در میدانهای جنگ خواستها و دیدگاه دیگر: «نشستها و دیدارهای که با طالبان در مناطق مختلف داشتهایم آنان میگویند تا ایجاد حکومت اسلامی میجنگیم و جهاد میکنیم. همچنان در صفوف طالبان یک انگیزه نو [برای جنگ] داده شده است. در این روزها تقریبا در ۲۹ ولایت جنگ شدت یافته و طالبان دوباره سربازگیری را شروع کردهاند.»
آقای خیبر میافزاید که در طرف دولت افغانستان نیز مشکلاتی چون عدم تشکیل کابینه و عدم ایجاد شورای عالی مصالحه ملی وجود دارد که در کل نشان میدهد اجماع داخلی در مورد صلح شکل نگرفته است.
نگرانی از فرصتیافتن تخریبکنندگان صلح
پس از آن که آغاز مذاکرات بینالافغانی بار بار به تأخیر افتاد و در مقابل خشونتها شدت یافته، در روزهای اخیر نگرانیهای مطرح شده که تأخیر بیشتر در آغاز مذاکرات زمینه را برای تخریبکنندگان صلح افغانستان فراهم میکند.
هیأت معاون سازمان ملل متحدر به تاریخ دوازدهم سرطان در اعلامیهای گفت که یوناما برای چشمانداز گفتوگوهای صلح که این ماه بین دولت افغانستان و مذاکرهکنندگان طالبان آغاز میشود از تمام طرفها میخواهد تا تلاشهایشان را برای حفاظت افراد ملکی و مساعدکردن وضعیت برای برگزاری گفتوگوهای آینده در دوحه، جنگ را کاهش دهند.
در اعلامیه یوناما آمده که این مأموریت بهویژه در مورد حوادث خشونت بار اخیر که در آن اعضای جامعه مدنی افغانستان هدف قرار گرفتند، نگران است. دیبرا لاینز، نماینده خاص سرمنشی ملل متحد برای افغانستان گفت: «تخریبکنندگانی وجود دارند که خواهان پایان یافتن جنگ نیستند.»
زلمی خلیلزاد، نماینده ویژه امریکا برای صلح افغانستان نیز پس از حمله بر کارمندان دادستانی کل در رشته تویتی گفت که این حمله نشان میدهد مخربین داخلی و خارجی سعی دارند تا روند را مختل و به تأخیر بیندازد. آقای خلیلزاد چند روز بعدتر پس از کشتهشدن دو کارمند کمیسیون مستقل حقوق بشر نیز گفت: «مخالفان صلح آتش را با این انتظار آغاز میکنند که به سرعت گسترش یابد و برای همیشه دود کند. ما از خواست گسترده افغانها برای غلبه بر این نارساییها و تداوم به پیش رفتن به یک صلح پایدار و باعزت و یک افغانستان که در آن حقوق همه رعایت شود، حمایت میکنیم.»
عصمتالله سروش/ اطلاعات روز
