پس از ۱۷ سال جنگ، آیا طالبان برای صلح آمادهاند؟
جنرال اسکات میلر با به عهدهگرفتن فرماندهی نیروهای ایالات متحده و ناتو در افغانستان در ماه جاری، ارزیابی خوشبینانهیی از این درگیری ۱۷ ساله که طولانیترین جنگ در تاریخ امریکا میباشد، ارایه داد.
او گفت: «برای موفقیت، ما باید پیوسته از دشمن بیاموزیم و خود را با محیط وفق دهیم. وضعیت موجود نباید ادامه پیدا کند.»
جنرال جان نیکلسون، فرمانده پیشین این نیروها، رک و بیپردهتر از میلر بود. او گفت: «زمان آن رسیده است که این جنگ در افغانستان پایان یابد.»
بهرغم سخنان پنتاگون، جستوجوی صلح در حال حاضر تمرکز اصلی سیاست واشنگتن و کابل است. در ماههای اخیر افغانستان شاهد گشودهشدن روزنهی پیشرفت و مسیر مخاطرهآمیز صلح در این کشور بوده است.
در ماه جون هنگامی که طالبان پیشنهاد حکومت مبنی بر آتشبس سهروزه در جریان عید فطر را پذیرفت، جشنهایی در سراسر افغانستان برگزار گردید. در صحنههای بیپیشینهی سه روز آتشبس، شورشیان سلاح خود را بر زمین گذاشته و برای پیوستن به شادمانیهای خیابانی با غیرنظامیان و نیروهای دولتی وارد شهرها شدند.
اما این سه روز آتشبس، صبح کاذبی بیش برای افغانستان نبود. پس از ختم آتشبس، خصومتها از سر گرفته شد و طالبان به شهر غزنی در ۱۰۰ مایلی کابل حمله کردند که منجر به درگیریهای نومیدکننده در این شهر و کشتهشدن صدها نفر شد. از سوی دیگر، حملههای هماهنگ و سازمانیافته بر پایگاههای نظامی سراسر کشور، جان تعداد زیادی از نیروهای افغان را گرفت.
رییسجمهور غنی در حالی که فقط چند ماهی به انتخابات باقی مانده است، به امید زندهکردن دوبارهی جادوی ماه جون، ماه گذشته پیشنهاد آتشبس سهماهه را به طالبان ارایه کرد؛ آتشبسی که قرار بود از روز اول عید قربان آغاز شود. این حرکت غنی به انتقادات گسترده پس از کشتار در غزنی منجر شد.
طالبان نیز این پیشنهاد را رد کرد. یک دیپلمات غربی مستقر در افغانستان میگوید که این پیشنهاد به نظر میرسید از روی «ناچاری» باشد. سه ماه گذشته و آتشبس سهروزه به عنوان هنرنمایی از سوی طالبان دیده میشود که باعث افزایش انتظارات و بیصبری برای توافق صلح در کابل و واشنگتن شده است. این همه در حالی است که طالبان به موفقیتهاشان در میدان جنگ ادامه میدهند و خواهان امتیازات بیشتری اند.
با این وجود، به تمایل طالبان برای رسیدن به یک توافق شکی نیست. گفتوگوهای محرمانهی طالبان با نمایندگان ایالات متحده در دفتر سیاسی این گروه در قطر که در اواخر سال گذشته شروع شد، مجرایی برای مذاکرات باز کرده است. این پیشرفت باعث شد که در ماه جولای، نشستی بین اسلامگرایان و آلیس ولز، دیپلمات ارشد وزارت امور خارجهی ایالات متحده برای جنوب آسیا، برگزار شود.
گفتوگوها صمیمانه بوده است و هر دو طرف از تمایل یکدیگر برای مرور ایدههای یکدیگر ابراز شگفتی نمودهاند. پائولوکوتا رامسینو، فزیکدان ایتالیایی و سرمنشی عمومی برنامهی کنفرانس پگواش که سالهاست ارتباطاش با طالبان را حفظ و به آغاز این گفتوگوها کمک کرده است، گفت که سکوی اولیه ایجاد شده است.
آقای کوتا رامسینو به تایمز گفت: «نکتهی مهم این است که طالبان خواهان انحصار قدرت نیستند. آنها میدانند که پیروزی از راه نظامی غیرممکن است و ایالات متحده نیز از آن واقف است.»
از زمان آخرین تلاشها برای گفتوگو در سال ۲۰۱۱ میلادی در دوران رییسجمهور اوباما، هفت سال گذشته است و در این هفت سال جنگ هنوز ادامه دارد. در طی این سالها، طرف طالبان نیز در کانون توجه بوده است. آخرین گفتوگو توسط ملا هیبتالله آخندزاده، رهبر این گروه تأیید شده و از سوی معاون وی، ملا یعقوب، پسر بنیانگذار این گروه، ملا عمر یکچشم نظارت میشود.
یک منبع ارشد طالبان میگوید: «همه دخیل اند. شورا به ملا هیبتالله اختیار داده است تا در بارهی گفتوگوها با امریکا تصمیم بگیرد. آخرین جلسه بسیار سازنده بود. طالبان برای اولین بار متوجه شدند که امریکاییها در بارهی مذاکرات جدی اند.»
بهرغم احتیاطکاری دو طرف، هیئت امریکایی انعطافپذیری طالبان در مورد یکی از خواستههای اصلی این گروه (که تمامی نیروهای امریکایی باقیمانده باید افغانستان را، به عنوان پیششرط هرگونه توافق، ترک کنند) حس کرده است. با اینحال، پشت درهای بسته، نشانههایی وجود داشته است مبنی بر اینکه دولت افغانستان اگر طالبان را به رسمیت بشناسد، ممکن است نیروهای آمریکایی را برای آموزش نیروهای افغان به کار گیرد که در آن صورت حتا احتمال این میرود که نیروهای آمریکایی با شورشیان سابق همکار شوند.
آقای کوتا رامسینو میگوید: «من فکر میکنم این چیزی است که میتوانیم در مورد آن مذاکره کنیم. در حال حاضر آنها انعطافپذیر نیستند، اما احساس میکنم که اگر طالبان به نحوی به رسمیت شناخته میشدند و زیر حمله نمیبودند، آن وقت آنها میتوانستند در این مورد هم به سازشی دست یابند.»
منابع طالبان ادعا میکنند که پارامترهای اساسی یک توافق بالقوه مورد بررسی قرار گرفته است؛ هرچند هر دو طرف اصرار دارند که هیچ پیشنهادی ارایه نشده است.
این پارامترها شامل دادن کنترل وزارتخانهها به طالبان و بحثبرانگیزتر از آن، واگذاری یک یا دو ولایت نیمهخودمختار به این گروه میشود. جنبش طالبان در بدل آتشبس و پذیرش حکومت و قانون اساسی افغانستان، به عنوان یک بلوک سیاسی به طور کامل به رسمیت شناخته خواهد شد.
با اینحال، در کابل گفتوگوهای قطر بسیاریها را عصبانی کرده است. پیشنهادها مبنی بر این که مقامات ایالات متحده و طالبان دارند نقشهی سیاسی افغانستان را از سر میکشند، حتی به صورت فرضی، در حالیکه هیچ نمایندهیی از سوی افغانها در آنجا حاضر نیست، نتوانسته پریشانیها را فرو نشاند.
در حالیکه شورشیان هنوز از پذیرش دولت اشتراکی رییسجمهور غنی خودداری میکنند و آن را به عنوان یک دولت دستنشاندهی غربیها رد میکنند، اما در میان آنها، پذیرش آمیخته با بیمیلی وجود دارد مبنی بر این که واشنگتن باید هرگونه پیشرفتی به پیش ببرد. با اینحال، مقامات میگویند که ایجاد یک محور برای مذاکرات رسمی میان جناحهای افغان، هدف نهایی است.
محمد اسماعیل قاسمیار، یکی از اعضای شورای عالی صلح افغانستان و مشاور روابط بینالملل میگوید: «تا جایی که ما میدانیم، گفتوگوهای ایالات متحده-قطر زمینهی گفتوگوی بینالافغانی را فراهم میکند. در گفتوگوهای قطر هیچ توافقی صورت گرفته نمیتواند و هیچ توافق یا وعدهیی به طالبان داده نشده است. این وظیفهی مردم و حکومت افغانستان است که به توافق برسند.»
با اینحال، وضعیت امنیتی رو به وخامت در افغانستان، دست دولت کابل را تنگ کرده است و رقبای آقای غنی به انتخابات ریاستجمهوری سال آینده چشم دوختهاند. در درون طالبان نیز، فرماندهان چشم ورود به دولت دارند و برای زندگی پس از جنگ آماده میشوند.
حکومتداری طالبان در حال حاضر بسیار متفاوتتر از حکومت ترور و وحشتی است که این گروه را هنگام رسیدنش به قدرت در سال ۱۹۶۹ میلادی بدنام کرد. در دوران طالبان موسیقی و تلویزیون ممنوع بود و زنان در استدیومهای مملو از تماشاچی سر بریده میشدند، در حالیکه اسامه بن لادن و القاعده آماده میشدند تا جهان را زیر و رو کنند.
پس از اینکه نیروهای ناتو در سال ۲۰۱۴ میلادی به عملیاتهای رزمیاش در افغانستان پایان داد، اسلامگراها دوباره به افغانستان برگشتند. با اینحال، این بار آنها به جای تخریب پروژههای کمکرسانی، با آنها همکاری کردهاند؛ به جای بمبگذاری مکاتب از آنها محافظت صورت میگیرد و مالیات بدون فساد گستردهیی که بروکراسی دولت را آسیب زده است، جمعآوری میشود.
بخشهایی از افغانستان از هماکنون روزنهیی به چگونگی تطبیق پیمان صلح برای ما گشودهاند. توافقات تشریک قدرت میان طالبان، مقامات، جنگسالاران، باندهای مواد مخدر، کارمندان دولتی و نیروهای دولتی برای حفظ امنیت و ادامهی خدمات، ولسوالی به ولسوالی به عمل میآیند.
با اینکه منابع طالبان میگویند که دور دیگری از گفتوگوها برای چند روز دیگر برنامهریزی شده است، ایالات متحده از ابراز نظر در این مورد خودداری کرده است. با اینحال شورشیان با توجه به دستآوردهای اخیرشان و تحقیری که بر حکومت در غزنی وارد آمده است، از هماکنون موضع خود را سختتر کردهاند. آنها در عقبگردی شوم، به موضع قبلی خود که گفتوگوهای سال ۲۰۱۱ میلادی را تخریب کرد، باز گشتهاند. یک منبع طالبان به تایمز گفت: «ما خواهان یک دولت مستقل نیستیم، ما خواستار همهی افغانستان هستیم.»
درخواست امریکا برای آتشبس همچنان به عنوان نقطهی بازدارندهی اصلی عمل میکند و شورشیان به عنوان نشانهیی از حسن نیت، خواستار تبادل جمعی زندانیان، از جمله بازگشت فرماندهان ارشد طالبان شدهاند؛ کارت برندهیی که کابل نمیتواند در این مرحله به آن تن دهد. ایالات متحده اصرار دارد که سیاستاش برای حمایت از روند صلح تحت رهبری افغانها، تغییری نکرده است اما گفتوگوها [هنوزهم] شدیدا شکننده است. سایر قدرتهای منطقهیی از جمله پاکستان، ایران، هند، روسیه و چین، همه برای داشتن سهم در گفتوگوی صلح افغانستان رقابت میکنند.
طالبان نیز تحت فشار قرار دارند. آنها انتظار داشتند رییسجمهور ترمپ به حضور ایالات متحده در افغانستان پایان دهد. با ماندن امریکاییها در افغانستان، بنبست طاقتفرسای کنونی ادامه خواهد یافت. راهپیمایی صلح اخیر در این کشور و حتی در هلمند مرکز قدرت طالبان، جای شکی باقی نگذاشته است که مردم افغانستان، رعیتخواندگان طالبان، از وحشیگری و درندگی دو طرف خسته شدهاند.
دیپلمات غربی مستقر در افغانستان اوضاع را خلاصه میکند. او میگوید: «همهی آن چیزی که در حال حاضر مهم است، گفتوگو و ادامهی گفتوگو است.»
تایمز– هیو تاملینسون، عون ساهی و ایمل یعقوبی
