اتحاد یا نابودی: لحظه تاریخی شیعه و هزاره
جامعه شیعه و هزاره در افغانستان امروز در یکی از حساس‌ترین و خطرناک‌ترین مقاطع تاریخی خود قرار دارد. تهدیدهای موجود چندلایه و ساختاری است و هرگونه شکاف درونی، هزینه‌ای سنگین بر پیکر این جامعه تحمیل می‌کند. در چنین شرایطی، اتحاد یک انتخاب احساسی نیست؛ بلکه یک ضرورت راهبردی برای بقاست.
به گزارش خبرگاری رشد؛ پیش از هر چیز، وحدت درونی خود شیعیان باید تأمین شود. تا زمانی که این جامعه در درون خود پراکنده و متفرق باشد، نمی‌تواند در برابر تهدیدهای بیرونی ایستادگی کند. اختلاف‌نظرهای سیاسی، رقابت‌های شخصی و کدورت‌های گذشته باید کنار گذاشته شوند. تخریب و تضعیف یکدیگر باید کنار گذاشته شود و گذشته‌های تلخ فراموش شوند. بزرگان دینی، نخبگان سیاسی و سران جامعه باید پیشگام این هم‌گرایی درونی باشند و بدانند که بقای جامعه بر هر اختلافی مقدم است. هدف روشن است: قدرت و اقتدار جامعه. برای رسیدن به این هدف، باید متحد و یکپارچه شویم.
در این میان، تأکید می‌شود که بزرگان شیعه و بزرگان دوراندیش جامعه باید از تخریب و تضعیف یکدیگر پرهیز کنند. هرگونه تخریب شخصیت‌ها و ایجاد دوقطبی‌های کاذب، دقیقاً همان چیزی است که دشمن از آن سود می‌برد. زبان نقد باید اصلاح‌گر باشد، نه حذف‌کننده. بزرگان جامعه باید با مسئولیت‌پذیری، صدای واحد جامعه را شکل دهند و از جنجال‌های فرسایشی دوری کنند. آنان باید با فروتنی و پذیرش نظر جمع، به‌گونه‌ای هوشمندانه و محترمانه، فرهنگ تک‌رأیی، خودخواهی، غرور و تکبر را کنار بگذارند و مصلحت عمومی را بر ترجیح‌های شخصی مقدم دارند. این تغییر رفتار باید از خود بزرگان آغاز شود، نه با متهم کردن دیگران.
طالبان یک گروه سیاسی معمولی نیستند که تنها با آن‌ها اختلاف‌نظر داشت. ساختار قدرت و ایدئولوژی آن‌ها تهدیدی ساختاری برای بقای شیعیان ایجاد کرده است. این تهدید در سه سطح قابل مشاهده است.
نخست، حذف نهادی و حقوقی. طالبان مذهب جعفری را به‌عنوان مذهب رسمی لغو کرده و تدریس فقه جعفری را در دانشگاه‌ها و مدارس ممنوع ساخته‌اند. میلیون‌ها شهروند شیعه از حقوق سیاسی و مشارکت در ساختار قدرت محروم شده‌اند. اخراج جمعی کارمندان شیعه از ادارات و الزام استفاده از زبان پشتو در تعاملات دولتی در برخی مناطق شیعه‌نشین نشان می‌دهد که هدف، نه مدیریت مقطعی، بلکه حذف سیستماتیک این جامعه از عرصه عمومی است. همچنین گزارش‌ها از مسدود شدن مساجد، مکاتب و راه‌های دسترسی در برخی مناطق شیعه‌نشین حکایت دارد.
دوم، خشونت ساختاری و ناامنی هدفمند. نهادهای بین‌المللی حقوق بشری وضعیت شیعیان را در چارچوب خطر نسل‌کشی ارزیابی کرده‌اند. بازداشت مردان شیعه به دلیل برافراشتن پرچم‌های عاشورا، بستن مساجد شیعه و وادار کردن خانواده‌ها به فرستادن کودکان به مدارس دینی سنی، نمونه‌های مشخصی از این فشار است. تبعیض و تعصب مذهبی و قومی در استخدام، آموزش و دسترسی به خدمات عمومی نیز به‌گونه‌ای سیستماتیک ادامه دارد. گزارش‌ها حاکی از آن است که حملات مرگبار علیه شیعیان اغلب توسط عناصر مرتبط با طالبان انجام می‌شود، اما مسئولیت آن از سوی داعش خراسان پذیرفته می‌شود؛ مکانیزمی که به طالبان امکان می‌دهد در ظاهر خود را تبرئه کنند، در حالی که نتیجه راهبردی، یعنی ایجاد رعب و حذف اقلیت، حفظ می‌شود.
سوم، فشار بر زمین و معیشت. تغییر بافت جمعیتی در مناطق مرکزی از طریق ابزارهای حقوقی و قضایی در جریان است. صدور اسناد مالکیت جعلی، رأی محاکم طالبان به نفع مدعیان پشتون و تخلیه اجباری خانواده‌های شیعه در کابل، بامیان، دایکندی، غور، بغلان، لوگر و ارزگان گزارش شده است. این اقدامات در ظاهر اختلاف ملکی هستند، اما در عمل به کوچ اجباری و فروپاشی ساختار اجتماعی جامعه شیعه و هزاره می‌انجامند.
پس از تأمین وحدت درونی، اتحاد شیعیان با سایر اقوام مخالف طالبان، از جمله تاجیک‌ها، ازبک‌ها و پشتون‌های مخالف، یک ضرورت راهبردی دوم است. این اتحاد باید بر پایه شناخت روشن از ماهیت تهدید بنا شود. هرگونه تصور که می‌توان از طریق تعامل صرف با طالبان امنیت کسب کرد، با واقعیت‌های مستند ناسازگار است.
بزرگان شیعه و هزاره باید با درک عمیق از این واقعیت‌ها چاره و راه بسنجند. آنان باید نخست درون جامعه خود وحدت ایجاد کنند و سپس صدای واحد جامعه را به سایر اقوام مخالف طالبان منتقل کنند و چارچوبی مشترک برای دفاع از حقوق اساسی همه شهروندان، نه فقط یک قوم یا مذهب، شکل دهند. اختلاف‌نظرهای سیاسی و رقابت‌های شخصی باید مدیریت شود و زبان نقد اصلاح‌گر باشد، نه حذف‌کننده.
در این میان، نقش فرهنگیان، روشنفکران و آگاهان جامعه بسیار تعیین‌کننده است. آنان نباید آرام بنشینند و تماشاگر باشند. وظیفه همه ماست که در شرایط کنونی تکان بخوریم و کاری برای مردم انجام دهیم. شرایط ایجاب می‌کند که نخبگان فرهنگی با تولید آگاهی، روشنگری و ایجاد همبستگی، جامعه را از انفعال بیرون آورند و به سوی اقدام مشترک هدایت کنند. بزرگان دینی، نخبگان سیاسی، فرهنگیان و فعالان مدنی باید سازوکاری مشترک و مستمر برای گفتگو و هماهنگی ایجاد کنند.
فرصت کنونی، فرصت تاریخی است. اگر این لحظه برای هم‌گرایی از دست برود، هزینه‌های آینده بسیار سنگین‌تر خواهد بود. بقای جامعه بر هر اختلافی مقدم است و اتحاد، نخست در درون جامعه شیعه و سپس با سایر اقوام مخالف طالبان، تنها راه حفظ کرامت، امنیت، موجودیت و اقتدار شیعیان است.
